artykuły

zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego – przyczyny, objawy, leczenie

Uszy są dobrze unerwione, zlokalizowane w pobliżu nosa i gardła, dlatego też są wrażliwe na ból. Zapalenie ucha środkowego zalicza się do częstych dolegliwości związanych z narządem słuchu. Jego przyczyny to najczęściej zakażenia bakteryjne, a objawy poza silnym bólem mogą dotyczyć także układu pokarmowego. Zobacz, co warto wiedzieć na temat zapalenia ucha środkowego i jak wygląda leczenie tej przypadłości!

Spis treści:

  1. Czym jest ostre i wysiękowe zapalenie ucha środkowego?
  2. Zapalenie ucha środkowego – jakie są objawy u dorosłych i dzieci?
  3. Zapalenie ucha środkowego – przyczyny
  4. Dlaczego zapalenie ucha środkowego pojawia się najczęściej u dzieci?
  5. Czynniki zwiększające ryzyko zapalenia ucha
  6. Jak wygląda leczenie zapalenia ucha środkowego?
  7. Krople do uszu przy zapaleniu ucha środkowego
  8. Zapalenie ucha środkowego – leczenie chirurgiczne

Czym jest ostre i wysiękowe zapalenie ucha środkowego?

Zapalenie ucha środkowego to jedna z najczęściej występujących chorób zapalnych u dzieci, ale jej objawy mogą pojawić się także w wieku dorosłym. Szacuje się, że nawet ok. 60% dzieci choruje na ostre zapalenie ucha środkowego w pierwszym roku życia, z kolei u części dzieci silny ból ucha związany ze stanem zapalnym przyjmuje postać przewlekłą, nawracającą wielokrotnie1 . Natomiast na wysiękowe zapalenia ucha środkowego najczęściej chorują dzieci między 1., a 2. rokiem życia2 . Jest to jedna z głównych przyczyn rozwoju niedosłuch u dzieci.

O zapaleniu ucha środkowego mówi się, gdy zakażenie uszu dotyczy ich środkowej części. Zgodnie z budową anatomiczną ucho środkowe składa się błony i jamy bębenkowej, trzech kosteczek słuchowych, trąbki Eustachiusza i powierzchni zewnętrznej okienka owalnego. Zapalenie ucha środkowego może dotyczyć jednego lub obu uszu.

W zależności od przyjętego podziału wyróżnia się:

  • ostre zapalenie ucha środkowego (ropne i nieropne),
  • przewlekłe zapalenie ucha środkowego (z wysiękiem lub bez),
  • wysiękowe zapalenie ucha środkowego.

Zapalenie ucha środkowego – jakie są objawy u dorosłych i dzieci?

Ucho środkowe odpowiada m.in. za wzmocnienie fal dźwiękowych oraz ich przeprowadzenie do głębszych struktur narządu słuchu. Z tego też powodu zapalenie ucha środkowego daje objawy związane z pogorszeniem, a przy nieodpowiednim postępowaniu także z utratą słuchu w chorym uchu. Niedosłuch może występować jednocześnie z szumem w uszach.

Najbardziej uciążliwe objawy ostrego zapalenia ucha środkowego to silny ból ucha, który może być kłujący lub pulsujący – zwykle trwa nieustannie i nasila się podczas przyjmowania pozycji leżącej. Często może pojawiać się jednoczesny ból ucha i gardła, czy towarzyszące objawy infekcji, takie jak katar i kaszel. W przebiegu wysiękowego zapalenia ucha osoba chora może nie odczuwać dolegliwości bólowych.

Niekiedy zapalenie ucha środkowego przebiega z występowaniem uczucia wypełnienia, jakby w uchu pozostawało ciało obce. Objaw ten może być związany z zaczerwienieniem i opuchnięciem struktur ucha środkowego. Gdy dojdzie do nagromadzenia płynu z domieszką ropy, pojawia się intensywny ból, który zwykle mija w następstwie perforacji (pęknięcia) błony bębenkowej.

Zapalenie ucha wywołuje takie same objawy u dorosłych, jak i u dzieci, ale osoby dorosłe zwykle bez problemu są w stanie określić swoje dolegliwości. Silny ból ucha u niemowląt i małych dzieci można natomiast zaobserwować na podstawie innych symptomów, takich jak płaczliwość, pocieranie ucha rączką, czy też wiercenie się dziecka podczas leżenia i pocieranie główką o poduszkę. Zapalenie ucha środkowego u dzieci może objawiać się także osłabieniem apetytu, niechęcią do ssania i picia.

Osoby cierpiące na zapalenie ucha środkowego mogą ponadto zaobserwować objawy ogólnoustrojowe, takie jak:

  • wysoka gorączka lub stan podgorączkowy (w zależności od rodzaju choroby, np. wysiękowe zapalenie ucha środkowego nie daje objawów w postaci podwyższonej temperatury ciała);
  • złe samopoczucie, osłabienie;
  • nudności, wymioty i biegunki, zwłaszcza u dzieci;
  • bolesność wyrostka sutkowatego;
  • tkliwość ucha przy dotyku.

Zapalenie ucha środkowego – przyczyny

W przypadku, gdy diagnoza postawiona na podstawie wywiadu i badania wskazuje na zapalenie ucha środkowego, przyczyny związane są najczęściej z infekcją górnych dróg oddechowych – bakteryjną lub wirusową. Bardzo rzadko zapalenie ucha występuje w następstwie przedostania się drobnoustrojów innymi drogami, np., przez krew.

Przyczyną zapalenia ucha środkowego jest zaburzona drożność trąbki słuchowej. Za większość zachorowań odpowiada infekcja bakteryjna, która dotyczy ok. 70% przypadków (w zależności od stosowanych technik badawczych). Bakterie odpowiedzialne za rozwój zapalenia ucha środkowego to głównie Streptococcus pneumoniae (pneumokoki), Haemophilus influenzaeMoraxella catarrhalis. Te same bakterie wywołują inne objawy przeziębienia, dlatego ból ucha i gardła, czy towarzyszący katar, kaszel i ból zatok często występują jednocześnie.

Zapalenie ucha środkowego może być wywołane także infekcją wirusową, która dotyczy ok. 30% przypadków. Wirusy atakujące górne drogi oddechowe to m.in. rhinowirusy, adenowirusy i wirusy grypy. Wirusowe zapalenie ucha powoduje powstawanie wysięku, co z kolei stanowi pożywkę dla bakterii, a tym samym predysponuje do nadkażenia bakteryjnego. Wirusy zwykle przyczyniają się do rozwoju ostrej postaci zapalenia ucha środkowego o charakterze bakteryjnym.

Dlaczego zapalenie ucha środkowego pojawia się najczęściej u dzieci?

Największa zachorowalność na zapalenie ucha środkowego dotyczy dzieci w wieku od 6. miesiąca do 2. roku. życia. Tendencja do tego schorzenia spada u dzieci w wieku szkolnym, rzadziej pojawia się także u dzieci starszych i osób dorosłych. Jednak częstotliwość zachorowania wciąż pozostaje wysoka.

Biorąc pod uwagę, iż choroba dotyczy głównie dzieci, większość rodziców zadaje następujące pytanie: „zapalenie ucha – czy jest zaraźliwe?”. Otóż zarówno bakterie, jak i wirusy odpowiedzialne za zakażenie uszu w istocie są zaraźliwe. Oznacza to, że styczność z osobą chorą może spowodować rozprzestrzenienie się drobnoustrojów. Niemniej jednak nie u każdego kontakt z wirusem lub bakterią przerodzi się w infekcję, a tym bardziej w zapalenie ucha środkowego.

Dzieci w pierwszych latach życia mają niedostatecznie rozwinięty układ odpornościowy, dlatego też są bardziej narażone na zachorowanie, niż osoby dorosłe. Co więcej, jako przyczyny zapalenia ucha środkowego u dzieci można wymienić także budowę anatomiczną. Krótka, szeroka i poziomo przebiegająca trąbka słuchowa (trąbka Eustachiusza) skraca drogę między gardłem, a uchem. W konsekwencji wszelkie drobnoustroje z łatwością mogą przedostać się z nosogardzieli do ucha.

Czynniki zwiększające ryzyko zapalenia ucha

Poza osłabionym układem immunologicznym i budową kanału słuchowego istnieją czynniki zwiększające ryzyko zapalenia ucha środkowego. Osoby, które mają zwiększone predyspozycje do zachorowania powinny szczególnie dbać o uszy, a także odpowiednio leczyć wszelkie infekcje górnych dróg oddechowych.

Zapalenie ucha środkowego rozwija się częściej w przypadku nieprawidłowości, takich jak:

  • przerost migdałków, w tym „trzeci migdał”;
  • nieprawidłowa budowa podniebienia;
  • wady anatomiczne twarzoczaszki;
  • choroby genetyczne, np. zespół Downa;
  • obrzęk błony śluzowej pokrywającej trąbkę słuchową, np. w wyniku reakcji alergicznej;
  • zapalenie zatok przynosowych;
  • przewlekły katar;
  • wirusowe choroby zakaźne, np. ospa i płonica (mogą prowadzić do ostrego martwiczego zapalenia ucha środkowego);
  • wdychanie dymu tytoniowego;
  • nadczynność tarczycy;
  • uraz spowodowany zmianą ciśnienia w uchu.

Jak wygląda leczenie zapalenia ucha środkowego?

Leczenie zapalenia ucha środkowego zależy od przyczyny i rodzaju schorzenia, a także stopnia nasilenia dolegliwości. Podczas pierwszych dwóch dni od pojawienia się objawów chorobowych zwykle leczenie ogranicza się do stosowania doustnych leków o działaniu przeciwbólowym i przeciwzapalnym. Antybiotyki rekomendowane są tylko w uzasadnionych przypadkach, gdy stwierdza się jednoczesne występowanie objawów klinicznych i zmian w obrazie otoskopowym.

Jeśli dolegliwości nie mijają w ciągu 48 godzin lub mają charakter narastający, zwykle dołącza się antybiotykoterapię. Wcześniejsze podanie antybiotyku przy ostrym zapaleniu ucha środkowego zaleca się w sytuacjach, takich jak:

  • zapalenie ucha środkowego u niemowląt poniżej 6. miesiąca życia;
  • gdy dolegliwości występują obustronnie u dzieci do 2. roku życia;
  • w przypadku pacjentów z zespołem Downa, wadami twarzoczaszki i upośledzoną odpornością;
  • przy jednoczesnym zaobserwowaniu objawów, takich jak wymioty i wysoka gorączka;
  • u osób z nawrotowym zapaleniem ucha środkowego;
  • u pacjentów z wysiękiem z ucha.

Krople do uszu przy zapaleniu ucha środkowego

W wielu przypadkach zapalenie ucha środkowego mija samoistnie lub pod wpływem antybiotykoterapii, jeśli okazuje się ona wskazana. Antybiotyki posiadają właściwości przeciwbakteryjne, co oznacza, że zwalczają patogeny bakteryjne. Nie wpływają natomiast na infekcje o podłożu grzybiczym i wirusowym. Środki takie mają również niewielki wpływ na łagodzenie bólu ucha, który okazuje się istotnym problemem w trakcie infekcji.

Z wyboru stosuje się doustne leki o działaniu przeciwbólowym, najczęściej na bazie niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Niemniej jednak ulgę w ból przynoszą one z opóźnieniem, po wchłonięciu i uruchomieniu mechanizmów działania przeciwbólowego. W celu redukcji bólu przy zapaleniu ucha środkowego z pomocą przychodzą krople LIX o działaniu miejscowo znieczulającym, z pominięciem wpływu ogólnoustrojowego.

kroplach dousznych LIX zastosowano chlorowodorek lidokainy, który działa w miejscu podania już po kilku minutach, co pozwala na niemal natychmiastową redukcję dolegliwości. Stężenie chlorowodorku lidokainy w kroplach LIX to zaledwie 0,5%, jednak już niewielka dawka jest wystarczająca do redukcji bólu ucha przy stanach zapalnych. Co więcej, preparat ten zawiera glicerol, który poprzez działanie osmotyczne redukuje obrzęk i związany z nim ból ucha. Oba składniki kropli LIX łącznie wykazują silne działanie przeciwbólowe i jednocześnie odznaczają się wysokim bezpieczeństwem podczas stosowania. Jeśli zapalenie ucha środkowego przebiega bez perforacji (pęknięcia) błony bębenkowej, aplikacja kropli dousznych stanowi doskonałe wsparcie leczenia .

Zapalenie ucha środkowego – leczenie chirurgiczne

W przypadku, gdy lekarz stwierdza ostre zapalenie ucha środkowego z towarzyszącym silnym bólem i uwypukleniem błony bębenkowej ucha, leczenie może wymagać przeprowadzenia paracentezy.

Jest to zabieg polegający na wykonaniu niewielkiego nacięcia w błonie bębenkowej, w której umieszcza się kolejno drenik odprowadzający patologiczną wydzielinę. Zabieg taki zmniejsza ból i redukuje ryzyko pozapalnych powikłań. Przeprowadzany jest w znieczuleniu miejscowym, jednak w przypadku małych dzieci konieczne może okazać się znieczulenie ogólne. Paracentezę wykonuje się także diagnostycznie oraz w niektórych przypadkach wysiękowego zapalenia ucha środkowego trwającego przewlekle przez kilka miesięcy.

Leczenie zapalenia ucha środkowego może wymagać odsysania wydzieliny i złuszczonego nabłonka w gabinetach laryngologicznych. W niektórych przypadkach przeprowadza się także rekonstrukcję błony bębenkowe, czy zabiegi mające na celu usunięcie patologicznych tkanek zapalnych, takich jak perlaki i ziarniny.

Zapalenie ucha pojawia się u dzieci i dorosłych. Bez względu na to, ile trwa, jakie są objawy i z jakim rodzajem stanu zapalnego mamy do czynienia, konieczne jest leczenie pod okiem specjalisty. Nieleczona infekcja może prowadzić do ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Istnieje ryzyko powikłań wewnątrzczaszkowych, a w skrajnych przypadkach także utraty życia.

 

Lek. Marta Dąbrowska

Źródła:
1. Janczewski G.: Otolaryngologia praktyczna. Via Medica, 2007.
2. Jurkiewicz D., Zielnik-Jurkiewicz B.: Lidokaina w zapaleniach uszu – działanie, bezpieczeństwo, zastosowanie. Terapia, nr specjalny, sierpień 2019.
3. Kuczkowski J., Aktualne problemy w rozpoznawaniu i leczeniu ostrego i wysiękowego zapalenia ucha środkowego, Forum Medycyny Rodzinnej 2011;5(4):287-294. https://journals.viamedica.pl/forum_medycyny_rodzinnej/article/view/17972/14173 (data odczytu: 14.09.2020).
4. https://swiatlekarza.pl/wysiekowe-zapalenie-ucha-srodkowego-u-dzieci/ (data odczytu: 13.11.2020).
5. https://ktomalek.pl/blog/zapalenie-ucha-dolegliwosc-wieku-dzieciecego/w-641 (data odczytu: 13.11.2020).

 

1 https://ktomalek.pl/blog/zapalenie-ucha-dolegliwosc-wieku-dzieciecego/w-641
2 https://swiatlekarza.pl/wysiekowe-zapalenie-ucha-srodkowego-u-dzieci/
3 Jurkiewicz D., Zielnik-Jurkiewicz B.: Lidokaina w zapaleniach uszu – działanie, bezpieczeństwo, zastosowanie. Terapia, nr specjalny, sierpień 2019.

Zobacz podobne artykuły

Serwis wykorzystuje pliki cookies. Brak zmiany ustawień oznacza, że będą one zamieszczane na urządzeniu końcowym użytkownika. Możesz zrezygnować ze zbierania informacji, zmieniając ustawienia Twojej przeglądarki. Więcej szczegółów w naszej Polityce cookies.