Błędnik w uchu – położenie i kluczowe funkcje
Błędnik to złożony układ struktur położonych w części skalistej kości skroniowej, przyśrodkowo do ucha środkowego. Jego funkcją jest udział w procesie słyszenia i utrzymywania równowagi. W przypadku zaburzeń jego pracy mogą pojawiać się m.in. zawroty głowy, szumy uszne i pogorszenie słuchu. W tym artykule omawiamy budowę błędnika w uchu oraz możliwe objawy i leczenie w przypadku jego dysfunkcji.
Czym jest błędnik i za co odpowiada?
Błędnik (łac. labyrinthus) to zbiór jam i przewodów o skomplikowanym kształcie, przypominającym labirynt wypełniony płynem, zwanym perylimfą. Dzieli się na kostną część zewnętrzną (błędnik kostny), która chroni elastyczny system wewnątrz, zbudowany z tkanki łącznej i nabłonka (błędnik błoniasty). Jego najważniejsze części to ślimak i układ przedsionkowy (przedsionek i trzy kanały półkoliste). Błędnik w uchu odpowiada nie tylko za transformację drgań mechanicznych w impulsy elektryczne (nerwowe), ale też za zmysł równowagi.
Opisując w kontekście jego kształtu, często stosowaną nazwą jest błędnik. Z kolei określając położenie poszczególnych części ucha, tę zlokalizowanej najgłębiej nazywa się uchem wewnętrznym. Są to więc synonimy tych samych części anatomicznych.
Jak błędnik odpowiada za utrzymanie równowagi i słuch?
Najważniejsze części błędnika oraz ich zadania to:
- Ślimak – następuje w nim odbiór dźwięków w formie drgań mechanicznych, które poprzez płyn (przychłonkę, perylimfę) powodują falowanie błony podstawnej. Jej ruch stymuluje śródchłonkę (endolimfę) i powoduje ugięcie rzęsek komórek słuchowych narządu Cortiego. Skutkuje to przekształceniem fal mechanicznych w impulsy elektryczne, które przez nerw ślimakowy (część ) trafiają do ośrodku słuchu w mózgu.
- Przedsionek – składa się z łagiewki i woreczka, które zawierają receptory pokryte błoną otolitową, w której z kolei są otolity (kryształki węglanu wapnia, inaczej kamyczki błędnikowe). Pod wpływem grawitacji przedsionek wykrywa położenie głowy w spoczynku, rejestruje przyspieszenia liniowe i generuje sygnał o zmianie pozycji ciała.
- Trzy kanały półkoliste – zawierają komórki receptorowe, które są stymulowane przez endolimfę podczas ruchów obrotowych głowy. Części te wysyłają informacje o tempie i kierunku ruchu.
Współpraca wszystkich części narządu słuchu pokazuje, jak działa słuch i jakie jest znaczenie prawidłowego funkcjonowania błędnika dla utrzymania równowagi. Jednak w rozpoznawaniu położenia ciała i korekcie zmian biorą udział również receptory czucia głębokiego w mięśniach i stawach oraz narządu wzroku, a mózg po otrzymaniu informacji wysyła sygnał zwrotny. Z kolei dla procesu słyszenia niezbędne są też części ucha zewnętrznego i środkowego.
Jakie objawy świadczą o uszkodzeniu błędnika w uchu?
Objawy zaburzeń błędnika mogą dotyczyć zarówno jakości słuchu, jak i problemów ze zmysłem równowagi. Szczególnie zaburzenia równowagi mogą utrudniać codzienne funkcjonowanie, uniemożliwiają m.in. prowadzenie samochodu, a nawet samodzielne poruszanie się.
W przypadku uszkodzenia błędnika objawy mogą być następujące:
- bóle i / lub zawroty głowy,
- trudności z utrzymaniem równowagi,
- wrażenie wirowania otoczenia,
- szumy uszne,
- niedosłuch,
- nagła utrata słuchu,
- nudności i wymioty,
- niekontrolowane i szybkie ruchy gałek ocznych (oczopląs).
Nudności, wymioty i zawroty głowy są charakterystyczne dla choroby lokomocyjnej (kinetozy). Warto jednak wiedzieć, że nie wynikają one z zaburzeń błędnika. Są spowodowane sprzecznymi informacjami, jakie mózg otrzymuje od ucha i oczu.
Jakie są główne przyczyny zaburzeń błędnika w uchu?
Za problemy z błędnikiem mogą odpowiadać zarówno choroby ucha, jak i schorzenia ogólnoustrojowe oraz urazy mechaniczne w obrębie kości skroniowej. W zależności od przyczyny niepokojące objawy mogą rozwijać się stopniowo lub występować nagle. Najczęstsze dysfunkcje błędnika to:
- ostre zapalenie ucha wewnętrznego – może być powikłaniem po ogólnoustrojowej infekcji wirusowej i bakteryjnej (patogeny przenoszą się drogą żylną) lub infekcji ucha środkowego;
- urazy głowy;
- choroba Méniere’a (wodniak błędnika);
- zapalenie nerwu przedsionkowego;
- zmiany przy chorobach autoimmunologicznych i krążeniowych;
- uszkodzenia przez leki ototoksyczne;
- łagodne położeniowe zawroty głowy,
- zmiany zanikowe (głuchota starcza).
Nieleczone schorzenia błędnika mogą prowadzić do poważnych powikłań, w tym wewnątrzczaszkowych i trwałego uszkodzenia słuchu. Nie można ich więc lekceważyć.
Kiedy niezbędna jest konsultacja u laryngologa i pilna wizyta u lekarza?
Termin wizyty u laryngologa warto ustalić przy przewlekłych i nawracających objawach ze strony błędnika, takich jak częste zawroty głowy wywołane zmianą pozycji, szumy i piski w uszach czy stopniowe pogarszanie się słuchu. Z kolei niepokojące objawy oraz jego poważnych uszkodzeń, które powinny skłonić do szybkiej wizyty na SOR, to zwłaszcza nagła utrata słuchu, silne zawroty głowy, wymioty, gorączka oraz zaburzenia widzenia i oczopląs.
Na czym polega diagnostyka i leczenie zaburzeń błędnika w uchu?
W przypadku zaburzeń błędnika leczenie zależy od przyczyny dolegliwości. Diagnostyka może obejmować badanie laryngologiczne, audiometrię, próby błędnikowe, videonystagmografia (VNG) i badania obrazowe. Z kolei terapia zwykle polega na leczeniu objawowym i przyczynowym oraz odpowiedniej rehabilitacji.
Leczenie farmakologiczne może obejmować przyjmowanie leków przeciwwymiotnych, przeciwwirusowych, przeciwbakteryjnych i / lub przeciwzapalnych. Jeśli przyczyną jest bakteryjne zapalenie błędnika, konieczna może być hospitalizacja i podawanie antybiotyków dożylnie.
Często istotną rolę w leczeniu zawrotów głowy odgrywa rehabilitacja przedsionkowa, która wspomaga powrót do prawidłowej równowagi. Są to ćwiczenia, takie jak np. śledzenie wzrokiem poruszającego się punktu, powolne ruchy głową przy skupieniu wzroku w jednym miejscu i chodzenie po linii prostej. Ważna przy metodach dobranych przez specjalistę jest regularność.
FAQ
W jakiej części ucha jest błędnik?
Błędnik to parzysty narząd słuchu i równowagi, który znajduje się po obu stronach czaszki, a dokładniej jej kości skroniowej. Znajduje się za uchem środkowym i stanowi część ucha wewnętrznego.
Jakie są pierwsze objawy choroby błędnika?
Najczęściej pierwsze objawy chorób błędnika to zawroty głowy, zaburzenia równowagi i nudności. Przy poważnych zaburzeniach mogą występować wymioty, intensywne wrażenie wirowania otoczenia i oczopląs. W zależności od przyczyny zdarzają się szumy uszne, osłabienie słuchu lub jego utrata.
Jak uspokoić błędnik?
W przypadku ostrych dolegliwości ze strony błędnika (zawrotów głowy, nudności, zaburzeń równowagi) należy przyjąć bezpieczną pozycję i ograniczyć bodźce zewnętrzne. Najlepiej się położyć, zamknąć oczy i zadbać o ciszę. Przy takich objawach warto udać się do laryngologa, który wskaże odpowiednie sposoby leczenia.
Źródła:
- https://www.mp.pl/pacjent/zdrowy_czlowiek/390262,blednik-funkcje-choroby-objawy-i-leczenie
- https://www.mp.pl/pacjent/otolaryngologia/choroby/choroby-uszu/178621,zapalenie-blednika-przyczyny-objawy-i-leczenie
- https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.I.1.40.
Artykuł zweryfikowany merytorycznie przez lek. Annę Kuberę-Nurkowską
