22.09.2026

Strona główna » Artykuły » Zapalenie wyrostka sutkowatego – objawy, przyczyny, leczenie

Zapalenie wyrostka sutkowatego (mastoiditis) jest poważnym stanem zapalnym obejmującym komórki powietrzne wyrostka sutkowatego, w których występują cechy zapalenia kości lub szpiku kości w okolicy wyrostka. Jest to powikłanie ostrego lub przewlekłego zapalenia ucha środkowego. W chorobie najczęściej pojawia się ból, obrzęk i zaczerwienienie tkanek. Nieleczona może prowadzić do groźnych konsekwencji wewnątrzczaszkowych, dlatego wymaga niezwłocznej pomocy medycznej. W poniższym artykule omawiamy objawy, przyczyny, metody leczenia oraz zasady profilaktyki tej choroby.

Czym jest wyrostek sutkowaty kości skroniowej i dlaczego jest tak ważny?

Wyrostek sutkowaty to część kości skroniowej położona za uchem. Z zewnątrz wygląda jak lekkie uwypuklenie. Natomiast jego wnętrze zawiera system komórek powietrznych połączonych z uchem środkowym. Dzięki swojej budowie i położeniu część ta pełni ważne funkcje dla zdrowia ucha i funkcjonowania organizmu – słuchowe, ochronne i mechaniczne. Jednocześnie wyrostek sutkowaty znajduje się blisko mózgu, ucha środkowego oraz licznych naczyń krwionośnych i zakończeń nerwowych, przez co zaburzenia w jego obrębie mogą prowadzić do poważnych powikłań.

Kość skroniowa znajduje się w bocznej części czaszki, w okolicy ucha. Składa się ona z czterech części – łuskowej, sutkowej, bębenkowej i skalistej. Z kolei wyrostek sutkowaty zlokalizowany jest w części sutkowej kości skroniowej, stanowi jej przedłużenie w dolnej części za uchem. Kość wyrostka sutkowatego zawiera wypełnione powietrzem przestrzenie pneumatyczne, które umożliwiają regulację ciśnienia i wentylację, co jest niezbędne w przewodzeniu fal dźwiękowych przez błonę bębenkową i kosteczki słuchowe. W miejscu wyrostka znajdują się też mięśnie odpowiedzialne za ruchy żuchwy, szyi i głowy. Poza tym gąbczasta i wypełniona powietrzem struktura działa jak amortyzator, który chroni elementy czaszki.

U noworodków wyrostek sutkowaty ucha nie jest wyraźnie zaznaczony i zaczyna się rozwijać dopiero po ok. pierwszym roku życia. Wyglądem zwykle przypomina stożek, jednak może mieć różną wielkość i kształt w zależności od indywidualnych cech.

Czym jest i jakie są objawy klinicznego zapalenia wyrostka sutkowatego u dzieci i dorosłych?

Zapalenie wyrostka sutkowatego to bakteryjna infekcja odpowiedzialna za ostry stan zapalny. Powoduje dokuczliwe objawy w okolicy chorego ucha, takie jak obrzęk i zaczerwienienie skóry w obrębie wyrostka, wydzielina z ucha i pogorszenie słuchu. Zwykle występuje również gorączka i ogólne osłabienie, a u dzieci płaczliwość.

Objawy, które wskazują na zapalenie wyrostka sutkowatego, to m.in.:

• ból ucha;
• ból za małżowiną uszną, niekiedy wokół ucha;
• obrzęk i/lub odchylenie małżowiny usznej;
• obrzęk i zaczerwienienie skóry w okolicy wyrostka sutkowatego;
• zaburzenia słuchu, niedosłuch, szumy uszne;
• bóle głowy, zawroty, utrudniona koncentracja;
• wysięk z ucha, także ropny, o różnym zabarwieniu;
• gorączka lub stan podgorączkowy (stale lub okresowo);
• osłabienie, uczucie rozbicia;
• spadek apetytu.

Zdarza się, że symptomy pojawiają się w różnym czasie po ustąpieniu objawów związanych z zapaleniem ucha. Jednak w niektórych przypadkach objawy zapalenia wyrostka sutkowego pojawiają się już w trakcie infekcji uszu, pogłębiając dolegliwości.

Ostre zapalenie wyrostka sutkowatego u dzieci: na co zwrócić uwagę?

U niemowląt i małych dzieci objawy związane z zapaleniem wyrostka sutkowatego mogą być mniej charakterystyczne niż u osób dorosłych. Zawsze utrzymujące się symptomy infekcji ucha środkowego, którym towarzyszy gorączka lub widoczny obrzęk za uchem wymagają pilnej konsultacji z lekarzem.

Ponieważ najmłodsi nie są w stanie precyzyjnie opisać czy wskazać miejsca bólu, ważna jest obserwacja opiekunów. Szczególnej uwagi wymagają zwłaszcza objawy, takie jak:

• rozdrażnienie i płaczliwość,
• częste dotykanie ucha,
• utrata apetytu,
• problemy ze snem,
• niechęć do przyjmowania pozycji po stronie chorego ucha,
• widoczne zaczerwienienie i opuchlizna za uchem,
• wyciek z ucha.

U dzieci infekcje mogą rozwijać się szybko, dlatego w razie niepokojących objawów nie warto zwlekać z wizytą u lekarza lub na szpitalnym oddziale ratunkowym.

Jakie są najczęstsze przyczyny zapalenia wyrostka sutkowatego i czynniki ryzyka?

Zapalenie wyrostka sutkowatego najczęściej jest powikłaniem nieleczonego lub źle leczonego zapalenia ucha środkowego, zarówno ostrego, jak i przewlekłego. Przyczyny infekcji to bakterie, które przedostają się z jamy bębenkowej ucha do wyrostka sutkowatego za pośrednictwem naczyń żylnych. Chorobie sprzyjają urazy, predyspozycje anatomiczne, cholesteatoma i czynniki, które zwiększają ryzyko stanów zapalnych ucha środkowego (np. wiek).

Ponieważ to dzieci są najbardziej narażone na infekcje uszu m.in. ze względu na niedostatecznie rozwiniętą trąbkę Eustachiusza, również zapalenie wyrostka sutkowatego zdarza się częściej u pacjentów poniżej 10. roku życia, ale choroba może dotyczyć osób w każdym wieku. Niemniej jednak do rozwoju schorzenia dochodzi stosunkowo rzadko, u mniej niż 1% pacjentów chorujących na zapalenie ucha. Poza tym szerzeniu się stanu zapalnego na wyrostek sutkowaty za uchem sprzyjają czynniki, takie jak:

• obniżona odporność;
• niewłaściwie prowadzone leczenie ostrego zapalenia ucha środkowego, np. nieprawidłowa antybiotykoterapia;
• nieprzestrzeganie zaleceń lekarza w trakcie zapalenia ucha;
• perlak ucha (cholesteatoma);
• wady anatomiczne.

Jakie są możliwe powikłania po zapaleniu wyrostka sutkowatego?

Zaawansowane zapalenie wyrostka sutkowatego to proces zapalny obejmujący komórki powietrzne wyrostka sutkowatego z cechami zapalenia kości lub szpiku. Nieleczone zapalenie wyrostka sutkowatego może wywołać powikłania, takie jak m.in.:

• zniszczenie fragmentów kości;
• porażenie nerwu twarzowego;
• zakrzepowe zapalenie zatoki esowatej,
• ropień mózgu;
• ropień móżdżka;
• ropień zamałżowinowy;
• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych;
• trwałe uszkodzenie słuchu;
• upośledzenie rozwoju mowy u dzieci;
• przewlekłe zawroty głowy;
• w skrajnych przypadkach także sepsa.

Jak wygląda diagnostyka zapalenia wyrostka sutkowatego?

Diagnostyka zapalenia wyrostka sutkowatego opiera się głównie na badaniu laryngologicznym oraz analizie objawów klinicznych. Lekarz sprawdza stan przewodu słuchowego i błony bębenkowej w trakcie badania otoskopowego oraz dokonuje wizualnej oceny okolicy za uchem. Zwykle zaleca również badania obrazowe i laboratoryjne, takie jak np.:

• badania krwi, np. CRP – pozwalają sprawdzić, czy w organizmie toczy się stan zapalny;
• posiew wydzieliny – wyniki posiewu pozwalają rozpoznać konkretny rodzaj bakterii i dobrać odpowiedni antybiotyk;
• tomografia komputerowa (TK) kości skroniowych – dokładnie uwidacznia zmiany zapalne;
• rezonans magnetyczny (MRI) – wykonuje się go przy podejrzeniu powikłań.

W przypadku podejrzenia zapalenia wyrostka sutkowatego najczęściej pacjent kierowany jest na oddział szpitalny.

Na czym polega leczenie zapalenia wyrostka sutkowatego?

Podstawą leczenia zapalenia wyrostka sutkowatego jest antybiotykoterapia obejmująca antybiotyki beta-laktamowe lub makrolidy z metronidazolem. Czas przyjmowania leków zależy od stopnia zaawansowania choroby, zwykle jest to 14 dni i dłużej. W niektórych przypadkach niezbędne jest chirurgiczne usunięcie zmian zapalnych z ucha środkowego, wraz z odpowiednim drenażem lub usunięciem zmian wewnątrzczaszkowych.

Kiedy operacja jest konieczna w leczeniu zapalenia wyrostka sutkowatego?

Zapalenie wyrostka sutkowatego może prowadzić do destrukcji kości i wytworzenia ropnia podokostnowego. Powikłania takie są bezwzględnym wskazaniem do leczenia chirurgicznego. Operacja może być przeprowadzana także w celu zmniejszenia ryzyka powikłań w przypadku, gdy antybiotykoterapia nie jest skuteczna.

W trakcie operacji (mastoidektomii) lekarz za pomocą niewielkiego nacięcia za uchem odsłania kości wyrostka sutkowatego i usuwa tkanki zmienione zapalnie po wcześniejszym wycięciu fragmentu lub całości wyrostka sutkowatego kości skroniowej. Zakres operacji zależy od zaawansowania choroby.

Jak wygląda rekonwalescencja po operacji wyrostka sutkowatego i czy nawroty są możliwe?

Po zabiegu mastoidektomii najczęściej pacjent wraca do codziennych aktywności stopniowo. Rekonwalescencja może trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy. Przez okres wskazany przez lekarza należy unikać wysiłku fizycznego, moczenia ucha i samodzielnego oczyszczania przewodu słuchowego. Szczególnie w pierwszych dniach po operacji Pacjentowi może dokuczać pobolewanie ucha i tkliwość operowanej okolicy, obrzęk czy przejściowe zawroty głowy.

Czy pacjent może zapobiec zapaleniu wyrostka sutkowatego?

Podstawowym elementem profilaktyki zapalenia wyrostka sutkowatego jest szybkie i prawidłowe leczenie zapalenia ucha środkowego. Choroba może nawracać szczególnie u osób z przewlekłymi infekcjami uszu oraz ogólnoustrojowymi, a także wadami anatomicznymi i obniżoną odpornością. Z tego powodu ważne są też szczepienia ochronne i dbanie o ogólną odporność organizmu.

Profilaktyka obejmuje więc głównie działania, które zmniejszają ryzyko zapalenia ucha środkowego oraz umożliwiają jego odpowiednie leczenie. Są to głównie:

• stosowanie się do zaleceń lekarza podczas infekcji uszu;
• ukończenie zalecanej antybiotykoterapii nawet wtedy, jeśli objawy ustąpiły wcześniej;
• higiena i drenaż dróg oddechowych, ponieważ nieżyt nosa sprzyja infekcjom ucha środkowego;
• szczepienia ochronne, w tym przeciw pneumokokom i grypie;
• unikanie zanieczyszczeń i dymu tytoniowego;
• prawidłowe karmienie niemowląt, w odpowiedniej pozycji zapobiegającej cofaniu się pokarmu i drażnieniu trąbki słuchowej;
• wspieranie odporności organizmu;
• w przypadku predyspozycji regularne kontrole laryngologiczne.

FAQ

Jak rozpoznać zapalenie wyrostka sutkowatego?

Do rozpoznania zapalenia wyrostka sutkowatego wymagana jest wizyta u lekarza. Chorobę podejrzewa się na podstawie objawów. Potwierdzeniem diagnozy jest badanie laryngologiczne, wyniki badań obrazowych (TK) i laboratoryjnych (posiew wydzieliny z ucha, badania krwi).

Jakie są objawy zapalenia wyrostka sutkowatego?

Najczęściej pacjenci z zapaleniem wyrostka sutkowatego uskarżają się na ból okolicy za uchem, obrzęk i zaczerwienienie skóry, pogorszenie słuchu, wyciek z ucha i gorączkę. U dzieci mogą występować objawy niecharakterystyczne, takie jak płaczliwość, rozdrażnienie i niechęć do jedzenia.

Czy zapalenie wyrostka sutkowatego przejdzie samo?

Zapalenie wyrostka sutkowatego jest poważnym powikłaniem ostrego zapalenia ucha i wymaga ingerencji lekarza. Choroba nie ustąpi sama, a pozostawienie jej bez leczenia niesie ryzyko poważnych powikłań, w tym zakażeń wewnątrzczaszkowych i trwałego uszkodzenia słuchu.

Źródła:

1. Kuczkowski J., Narożny W., Stankiewicz Cz., Kowalska B., Brzoznowski W., Dubaniewicz-Wybieralska M.: Powikłania ostrego zapalenia wyrostka sutkowatego u dzieci. Otolaryngologia Polska 2007, str.: 445-451
2. Kuźmińska M., Sokołowski J., Niemczyk K.: Trudności diagnostyczne towarzyszące utajonemu zapaleniu wyrostka sutkowego – opis przypadku. Polski Przegląd Otolaryngologiczny 2 (2013), str.: 43–46.
3. Ryczer T., Zawadzka-Głos L., Wolniewicz M., Kośla A., Pinkas W.: Zakażenie Streptococcus pneumoniae jako przyczyna ostrego zapalenia wyrostka sutkowatego u dzieci. Borgis – Nowa Pediatria 3/2016, str. 75-78.

Artykuł zweryfikowany merytorycznie przez lek. Annę Kuberę-Nurkowską